ЧУНОН ГАРМ ГАРДИД ҲОМУНУ ДАШТ

Акнун мушкилтарин қитъаи сафари мо оғоз шуд. Субҳ, соати панҷ ба роҳ баромадем. Аллакай, ҳаво 40-45 дараҷа гарм буд. Роҳи мо, агар мушкиле пеш наояд, тахмин ҳафту ним - ҳашт соат давом мекард. Мо мавзеъҳои Макобирӣ, Бандари Кановаро гузашта, ба Бандари Дейлам наздик мешудем.

Наздикии соати 11 гармии ҳаво 50 дараҷаро нишон медод. Мошин базӯр ҳаракат мекард. Гӯё аз қафояш ягон аробаро кашида мебурда бошад.

Дар Бандари Дейлам ним соат истода, хӯроки нисфирӯзӣ хӯрдем. Ва тез ба роҳ баромадем. Маълум буд, ки ҳаво торафт метафсад. Аз мавзеи Ҳендиҷон, тахминан, панҷоҳ километр гузаштем. Акнун гармии ҳаво ба 60 дараҷа мерасид. Асфалт об мешуд. Мошини «Абу Хасан ибни Бей» дар болои асфалти тафсон ҷонканиҳо мекард.

Баъди чанд муддат ҳис кардам, ки «Тойота»-и пир «калладав» хӯрда, меравад. Яъне, аз дараҷаи баланди ҳарорати ҳаво насоси бензин қудрати кашидани сӯзишвориро намекунад.

Дар ин биёбони сӯзон, гоҳо аз як тараф ба тарафи дигари роҳ сусморҳои ба андозаи гурба ва аз он ҳам калонтар давида, моро ҳушдор медоданд, ки хоҷагони ин сарзамини фаромӯшкардаи Худо онҳоянд. Ягон намуди техника не аз пешорӯ меомад, на аз қафо сиёҳӣ мекард.

Дили маро андак воҳима зер карда буд.

Хавотирии ман аз ҳама бештар барои фарзандони хурдсол буд. Канори роҳ истодам. Тибқи таҷрибаи мошинҳои Шуравӣ, латтаеро дар оби ях тар карда, дар болои бензиннасос мондам. Ба ҳамаи бачаҳо лимоноб додам. Ва дар рӯйи ҳар кадомашон барои шӯхӣ як панҷагӣ оби хунук задам, либосҳояшон ҳам каме намнок шуд. Онҳо аввалин бор баъди баромадан аз Бушеҳр хандиданд. Ман боз як панҷагӣ об ба рӯйи бачаҳо партофта, фармудам, ки шиори модарамро такрор кунанд:

– Мо аз хунукӣ натарсидем! Мо аз гармӣ наметарсем!

Ману Ворис бо овози баланд, дигарон аз дунболи мо:

– «Мо аз гармӣ наметарсем!»-ро се маротибагӣ бо овози баланд такрор кардем.

Акнун ман бухори мошинро оҳиста-оҳиста ва баъдан бо тамоми андозааш кушодам.

Мақсад, бардоштани фишори гармӣ аз муҳаррики мошин ва албатта, аз бензиннасос буд.

Аз хавотирӣ ва хиҷолат ба бачаҳо нигоҳ намекардам. Шукр, ягон кас шикоят намекард. Ҳама ба шишаҳои хунук часпида, обро дам ба дам як қултӣ менӯшиданд. Ҳамзамон, ба сару рӯяшон мерехтанд. Ин замон ман дӯсти навпайдои бушерӣ, оғои Каёниро ба ёд оварда, ӯро аз малоика бузургтар мешуморидам, ки моро чунин ҳидоят кард, вагарна, бо термоси хурду даҳ-понздаҳ шишаи об ҳоли мо дар ин биёбони бесару бар чӣ мешуд?

Мошин дар «лой»-и асфалт ғӯтида, ба ҳар ҳол ҳаракати худро маҷбуран, аммо бо маром идома медод. Ҳамин тариқ, мо ду соати дигар ҳаракат кардем. Ҳуши ман ба бензиннасос буд. Акнун дараҷаи гармии ҳаво 60-62-ро нишон медод.

Шамоле, ки дар натиҷаи ҳаракати «Тойота»-и солхӯрда эҳсос мегардид, дар якҷоягӣ бо ҳавои аз бухории оби муҳаррик, ки ақрабак онро 95-98 мегуфт, буғи дилбеҳузуркунандаи ҳаммомро ба машом меовард.

Гоҳе ба роҳ ва гаҳ ба қуми зарде, ки аз он сояи шуълаи оташ бурун меомад, нигоҳ мекардам. Дилам таҳ мезад, ки мабодо мошин яку якбора аз кор монад.

Намедонам, бачаҳо чӣ эҳсосотро паси сар мекарданд, аммо ман як сухани Ҳофизро ба ёд меовардам, ки ҳамовози ҳоли мо буд:

Ман аз диёри ҳабибам, на аз билоди ғариб,

Муҳаймино, ба рафиқони худ расон бозам.

Худойро, мададе, эй рафиқи раҳ, то ман,

Ба кӯи майкада дигар алам барафрозам.

Ба ҷуз сабову шамолам намешиносад кас,

Азизи ман, ки ба ҷуз бод нест дамсозам.

Аммо аз тасмим ва ин сафар бо бачаҳо дар дилам эҳсоси пушаймонӣ надоштам. Бачагии худро ба ёд меовардам.

Вақте баҳорон бо модарам дар саҳро кор мекардем, алафҳо тари хунук бошад ҳам, бояд онҳоро ҷамъ карда, аз об таконида, дарзача мебастем. Илоҷе карда, то хона барои молу ҳол меовардем. Либосҳои ман боз барзиёд тар мешуданд. Пойафзолам дар лой мечаспид ва аз поям раҳо мешуд. Ман сахт хунукхӯр будам. Асабонӣ мешудам. Модарам:

– Бачам, зиндагӣ бо меҳнату заҳмат ширин мешавад. Одаме, ки меҳнат намекунад, аз эҳсоси роҳат дур аст. Борон мегузарад. Мо кулӯх нестем об шавем. То хона он қадари дигар намондааст, – гуфта, маро дилбардорӣ мекард.

Ин суханони модарам ба ман руҳу неру мебахшиданд. Ба дил мегуфтам: гоҳо мушкил набошад ҳам, онро барои фарзандон эҷод бояд кард. То қимат ва мушкилоти зиндагиро дар худ биозмоянд. Фаҳманд. Ба қадри рӯзгор расанд. Тобовар ва соҳибирода тарбия ёбанд.

Асоси фаъолияти инсонро принсипнокӣ (решаи калима лотинӣ – principium мебошад, маънояш асос ва ибтидо) ташкил мекунад. Мантиқи он сифати шахсияте аст, ки бо нақша ва ормону орзуҳои барои инсон нек ва фоидабахш содиқ мондан ва онҳоро собитқадамона иҷро кардан аст.

Аммо ирода ё принсип дар сирати инсон дар раҳи рост, дар зиндагии орому осуда ва серу пури бемеҳнат ба вуҷуд намеояд. Ҳадди ақал, авлод бояд донад, ноне, ки падар барои онҳо пайдо мекунад, бо кадом заҳмат рӯйи дастурхон меояд. Махсусан, фарзандони вазирон, мансабдорҳо, ононе, ки фақат номи падар боис гаштааст, то ба охиринҳо низ эҳтиром гузошта шавад.

Устоди бани Одам – Саъдӣ ҳамин оқибатро дарк намуда, барои эҳтиёт ва рӯзи мабодо таъкиди ҳамагонӣ кардааст:

Вақте афтод фитнае дар Шом,

Ҳар кас аз гӯшае фаро рафтанд.

Рустозодагони донишманд,

Ба вазирии подшо рафтанд.

Писарони вазири ноқисулақл,

Ба гадоӣ ба русто рафтанд.

Сафар кардан ба тамоми гӯшаву канори Эрон, шахсан омӯхтани мамлакат аз вазифаҳои хизматии дипломат аст. Инро ҳамроҳони ман медонистанд.

Рӯз аз ним гузашта бошад ҳам, гӯё баръакс, мо ҳоло ҳам сӯйи гармӣ ҳаракат доштем.

Ногоҳ аз дур хонаҳои хурде, мисли похсаҳои тӯда ҷой-ҷой намудор шуданд. Ҳисоб кардам 1, 2, 3, 4 ва аз ин ҳам зиёдтар. Аммо он ҷо аз дарахт асаре набуд. Ба худ гуфтам, ки бояд ин тӯдаҳои похсагӣ хонаҳои мардум бошанд. Ҳадди ақал ҷонзоде дар он макону манзил ҳатман ҳаст. Ба як даст харитаро дар роҳи бемошин кофтам. Деҳаи Ҳендиҷон. Тақрибан сад метр то он макон монда буд, ки хурсандии ман шикаст. Ҳис кардам, ки яке аз чархҳои мошин кафидааст. Хайрият, гуфтам худ ба худ, ки маҳз дар ин ҷо. Суръати мошинро паст кардам. Бо ҷойи мулоими роҳ ҳаракат намуда, то назди аввалин хонаи похсагӣ расидам. Зане он ҷо, дар ҳавлии бе девору дарвоза гаштугард дошт.

Мошинро монда он сӯ давидам.

– Хонум, маъзарат, дар ин деҳ устои мошин ҳаст? – пурсидам аз ин хонуми қаддарози сиёҳҷурда, вале бо чашмони неку ҳалим.

– Оре, ҳо ана, – бо дасташ ишора кард соҳибхона.

Устохона дар мобайни деҳа будааст. Ман бачаҳоро фароварда, дар як дақиқа чархи эҳтиётиро мондам.

Он хонум дид, ки мо мусофиру хастаем, бачаҳоро ба ҳавлии нимдошти худ ба ҷойи соя даъват кард. Сайёҳон гӯё инро интизор буданд.

Ман мошинро ба устохона бурда, чархи ҳавогусехтаро соз кардам. Дар қафои мошин мондам. Усто дид, ки сару рӯйи ман ғарқа дар обу арақ ва либосам тар аст, рафта аз хонааш як коса об овард:

– Инро нӯшид, ҳолетун хуб мише. Гоман дорам, аз раҳе хили дур ташриф овурдед, – гуфт.

– Оре, аз илтифоти Шумо миннатпазирам, –гуфтам ман ба меҳрубонии усто.

Чун як қулт аз он нӯшидам, намакоб буд:

– Оғо, маъзарат. Шумо оби хамирро овардед. Намакоб аст.

Лиқои усто тағйир нахӯрд:

– Хода векелӣ, абе ношедении мо ҳемине. Ин абе хелиҷе. Бе помп (насос) онру беройе хонок кардане чоҳҳои нафт мекешанд. Бе мо ҳам миданд. Мо оби диге недорим. Ва марди зарифе будааст усто, ки фармуд:

Дар мастабаи ишқ танаъум натавон кард,

Чун болиши зар нест, бисозем ба хиште.

Ман ба хонаи ин марди Худо нигоҳ кардам: сирф аз гил, бидуни оҳакзадагӣ, дарҳои каҷи нимкора, тирезаҳои бешиша ва бо селофан маҳкамкарда. Хонаҳои дигари атроф ҳам, аз ҳамин қабил буданд.

– Оғо, умри ин деҳа чанде? – пурсидам аз усто.

– Аслан, нимидунам. Ҷадди мо садсолаҳо ин ҷо буде.

Ман ба ин устои сухандон ҳисобӣ ва изҳори миннатдорӣ кардам. Бо сад фикру хаёл ин маконро тарк гуфтам.

Мардумони деҳа аз гармии зиёд, ҳама сӯхтаву сиёҳ, мӯйҳои сарашон мисли сиёҳпӯстон кӯтоҳи сахт печидаву ҷингила. Аммо дили поку сафед доштанд.

Пеши бачаҳо омадам.

Хонаводаи мо аз меҳрубонии он зан миннатдорӣ карданд. Ба ӯ кулчақанд доданд. Ӯ ба бачаҳои мо қурутҳои аз шири шутур тайёркардаро додааст, ки хеле бомазза буданд.

Баъди зиндагии ин мардумро дидан ва таҷриба кардан, ҳамсафарони ман ба ҷаҳони андеша фурӯ рафтанд. Каме ҳам бошад, таскин ёфта буданд.

Мо ба самти мавзеи Бандармоҳишаҳр ҳаракат кардем. Дараҷаи гармӣ ҳамон зайл буд.

Термоси бистлитраи мо, баъд аз мошини «Абу Ҳасан ибни Бей», дуюмин умеди расидан ба ободиҳо ба шумор мерафт.

Тахминан ҳафтод-ҳаштод километри дигар ҳаракат кардем.

Мошини мо бори дигар ба «атсазанӣ» сар кард.

Ман ба ақрабаки гарминишондиҳӣ нигоҳ кардам. Қариб ба сад наздик мешуд.

Бухории мошин гармии бадани муҳаррикро ба дохили чорчархаи нимшикастаи мо, дар ин қумистони зарди ҷо-ҷо хордори биёбон, мисли он ки барои ин иқдоми ғайриодиамон моро ҷазо медода бошад, якзайл ва бераҳмона пуф мекард. Ҳарорати ҳаво ҳеҷ тағйир намеёфт.

Дар роҳи тафсони мумфарш, аз гармии зиёд асфалти ба лойи сип-сиёҳ мубаддалгашта, бо дандонаҳои чархҳои мошини фатарот ошиқу маъшуқӣ мекард ва мехост онро ба оғӯш бигираду дигар сар надиҳад. Калтакалосу сусморҳо дам ба дам парида ва аз ҳама бадаш, гоҳо хазида аз роҳ мегузаштанд ва фазои бе ин ҳам ваҳшатноки атрофро вазнинтар мекарданд.

Аз хотирам саҳнаҳои филмҳои даҳшатафкан мегузаштанд. Яқин мешуд, ки онҳо ҳам дар ҷойе, дар маконе воқеият дошта будаанд ва муаллифон чунин манзараҳоро рӯйи саҳна меовардаанд.

Аммо ман сир бой намедодам.

Ин замон мошин мисли нафаре, ки касалии «аллергия» дошта бошад, якбора чунон ба «атсазанӣ» сар кард, ки гумон кардам ҳоло мемирад ва дигарбора ӯро рӯшан кардан муяссар намегардад.

Саросема аз мошин фаромадам. Як латтаи калонро бо яхоби лимондори термос хуб тар карда, давида, дар болои помпи бензин (бензиннасос) мондам. Онро бо латтаи дигари тари хунук печонидам.

Андак пас «атсазанӣ»-и мошин камтар шуд. Мо боз ба умед ба роҳ баромадем. Мисле, ки дами ин ҷонвари солхӯрда каме сабук шуда буд.

Аммо баъди андак ҳаракат «Тойота»-и куҳна ба оҳистагӣ боз ба «ҳак-ҳакзанӣ» сар кард.

Ин дам, дар масофаи тахминан панҷ-даҳ километрӣ хонаҳои майда-майдаи ба қуттии гӯгирд монанд намудор шуданд.

Монанди сарнишинони киштии раҳгумзада, ки хушкиро мебинанд, ҷумла киштинишастагони мо, ки то ин дам, хайрият, бидуни шикоят хомӯш буданд ва фақат дам ба дам ҳулт-ҳулти обнӯшиашон шунида мешуд, якбора ба сухан даромаданд. Хурсандӣ мекарданд.

«Қуттиҳои ҷо-ҷо партофтаи гӯгирд» торафт наздик мешуданд. Ҳаракати мошини мо ҳам, гӯё инро эҳсос мекарда бошад, каме бардамтар шуд. Лекин ман кӯшиш мекардам, ки ягон вокуниш нишон надиҳам. Гӯё ҳамаи ин гармиҳо, «атсазанӣ»-ҳои мошин, эҳтимоли шаб дар роҳ монданҳо, дар сари роҳ бозӣ кардани сусморҳо ба ман ягон таъсир нарасонидаанд ва бароям чизи одию маъмулианд. Зеро, воқеан, ман намедонистам, ки боз дар пеш моро чӣ интизор аст.

Оқибат, мо ба «қуттиҳои гӯгирд» расидем.

Ин дам як галлаи хурди шутуру шутурбачаҳо хеле ба оҳистагӣ, нописандона, ба мо таваҷҷуҳ ҳам накарда, хастаҳолона ва андешамандона қоидаи ҳаракати роҳро вайрон карда, аз пеши мошини мо гузашта рафтанд.

Баъди онон се-чор сар гӯсфанд, мисли он ки аз тӯй ё ягон маърака қафо мемонда бошанд, давида раҳро убур карданд.

Ман гӯсфандро нағз медидам. На танҳо аз рӯйи маззаи гӯшт. Бештар аз он ки гӯсфандҳо аҷали мору калтакалос, ҷондорҳоеанд, ки бо дидани аксашон дар коғаз ҳам худро нороҳат ҳис мекардам. Душмани душмани ман дӯсти ман аст.

Хонаи мо дар Ориён, дар охири деҳа ҷойгир буд. Баъд аз он дигар саҳрои беканор, то лаби дарёи Сурхоб доман паҳн мекард. Морҳо, бадбахтона, бисёр вақт ба хотири паррандаҳои болохона дар атрофи манзили мо пайдо мешуданд. Аммо роҳи онҳо аз сарҳади чарогоҳ, ҳелу оғили гӯсфандҳои мо мегузашт.

Ман чандин бор медидам, ки бо дидани мор гӯсфандҳо бо шавқи том ба дунболи он давида, бо як чолокӣ болои ҷонвари заҳрчош хам шуда, бо суми дуангуштаи худ ба сари мор чунон мезаданд, ки майнаи он авлоди аждаҳор пора-пора мешуд.

Баъди ду-се бор ин амалро такрор кардан, морро аз сар то ба дум пӯст канда, қарс-қурскунон газида мехӯрданд. Мисли он ки ба он чорпоёни гаранги ба кори худ ҳушёр, кӯкаи серғизои пахта дода бошанд.

ЗАМОНА ПАНДЕ ОЗОДВОР ДОД МОРО

Дар сари роҳ, аввалин пайки хурсандӣ, як мағозаи хурд ба назар расид.

Дар деҳа яке аз нишонаҳои зиндагӣ барқ ҳам будааст. Сарчашмаи он муҳаррики дизелии аз мошини мо ҳам куҳнатар. Садои аз дохилаш беруномада, биёбонро пахш мекард. Гӯё дар баданаш санг мешикаста бошанд. Вале дар он ҳолат ба гӯши мо чун мусиқии дилнавоз мерасид.

Вориди мағоза шуданӣ будем, ки аз он як мӯйсафеди сиёҳчурдаи кушодачеҳра, бо либосҳои куллан арабӣ – дар сар гирдаи сиёҳ, рӯмол ва пероҳани сафед, ба фикрам, овози мошини моро шунида, берун омад.

Ба ҳамаи мо нигоҳи тааҷҷубангез кард. Аввалан, ҳеҷ вокунише нишон надод. Гӯё киштии кайҳоние бояд дар биёбонҳои Ҷезқозғани Қазоқистон фуруд меомаду хато карда, дар пеши мағозаи ӯ нишастааст.

Бачаҳои пасту баланди мисли аскарбачаҳо қатори моро дида завқ бурд:

– Эҳ, бе Хода дар эн ҳевои гермсил мо уштурру нимегузорем раве бирун, шома аз коҷа пейда шодид, маге, ки мисли малоике аз осмон? – гуфт мӯйсафед ва саросемавор ба мағозааш баргашта, аз ман нопурсида, ба бачаҳо як шишагӣ кока-кола оварда дод.

Пирамард гӯё маро надида бошад, дигар бо ман гап намезад. Фақат аз бачаҳо пурсупос мекард. Онҳо аз куҷо ҳастанд, чанд солаанд, аз куҷо забони форсиро ин қадар хуб ёд гирифтаанд? Ба ин тифлони маъсум кӣ чунин ҷабрро раво дидааст, ки дар ин «Биёбони сусмор» (баъд фаҳмидем, қисмати саҳрои беохири қумзоре, ки мо гузар карда будаем, чунин ном доштааст), дар 65 дараҷаи гармӣ, бо ин мошини куҳна, ҷуръат карда, дар масири хатарнок ба роҳ барояд? Ҳой-ҳою вой-войкунон нишаста, ба сару рӯйи ҳар кӯдак нигариста, бо онҳо суҳбат мекард.

Бачаҳо, ки дар ин се рӯза сафари сузону ҳавлнок сурху сиёҳ шуда буданд, бо мӯйҳои ҷӯлидаи шонанадидаи арақшор, ба мӯйсафед, мисле нав бобои худашонро пайдо карда бошанд, унс гирифтанд. Гоҳе ба якдигар ва гоҳо ба мӯйсафед нигоҳ мекарданд.

Ман аз мағозаи пирамард даҳ-понздаҳ шишаи обу кола ва кулчақанд гирифтам. Хоҳиш кардам ҳисобу китоб кунад.

Мӯйсафед:

– Алъон онро дар покет бигузорид. Муҳосибе баъдтар. Экнун бегуйид, ки моли коҷастид? Аз коҷа дорид меойид? Чӣ саргардонӣ дорид? Ин тифлон чӣ гонаҳ карданд, ки шома онҳору дар эзобэ кебир герефтор намудед?

Ман ба мӯйсафед изҳори миннатдорӣ кардам. Ба суолҳояш кӯтоҳ посух додам. Устои мошин пурсидам. Гуфт:

– На, бобо! Дер эн ҷа устойе нист. Маге, ки мошин зарур бошад, пейдотун миконам. Эллати машин чийе? – пурсид дар охир пирамард.

– Помпи бензин, – гуфтам ман.

– На, оғо! Иллатеш пумп, ки нист. Иллатш ҳавру гэрмии биёбан ҳастш. Дар ин месире, ки Шома ташриф овурдед, дар ен мовсим не тенҳо мошин, балке шотори саҳархиз ҳерекет нимеконе, маге ки Шумойи соде! – бо иллат гуфт мӯйсафед. Ва изҳор дошт:

– Моттаваҷеҳ шодам. Месири Шома Эҳвоз ҳастш. Аз ҷоде тағрибан саду хурдие монде. Дар месири Шома шаҳрҳои Ромшир ва Ғизонийе.

Аммо Шома алон йик ғадам ҳам нимитунен бирин. Гармии ҳева экнун доре иртифоъ мегире. Чун Эҳвоз ноғтеи гармтерини ин месире. Хуб аст, Шома шом эн ҷо бимуне, – бо меҳрубонӣ гуфт мӯйсафед ва илова кард, – ферда собҳ соати чору ним бе панҷ ҳерекет биконе. Ҳемиш хуб мише, – бо сухани даст ба фикраш қувват бахшида, гуфт мӯйсафед.

Бо изҳори ташаккур, ман имкон надоштани таваққуфи сафарро гуфтам. Маблағи харидро болои мизи мағоза гузоштам.

Мӯйсафед ниҳоят сахтгирии ғайритаоруфотӣ кард. Моро дар хиҷолат монд.

Мағозадори солманд бо қатъияти ҷиддӣ пеши роҳи моро гирифт:

– Аз берои Хода, бе ҷуни баччеҳо мише ҷабр! Мошинтун ғобели эътимод нист! Шом эн ҷа бимунед. Ғурбони шома! – гуфт.

Ман дидам, ки мӯйсафед ниҳоят бо сидқ сухан мегӯяд, ба пешниҳоди ӯ розӣ нашудан мумкин набуд. Фақат то шикасти гармӣ.

Ӯ зуд мағозаашро баст. Пеш даромад. Супориш дод, ки аз дунболи ӯ ҳаракат кунем. Хонаи мӯйсафед дур набудааст. Баъди панҷоҳ қадам ӯ дарвозаи хоксоронаашро кушод. Моро ба як ҳуҷраи тақрибан панҷ ба чор метрӣ, ки хеле тамиз ва озода буд, даровард. Кулерро рӯшан кард.

Бачаҳо як оҳи сабук кашиданд. Пиракӣ дастурхон густурд. Чою мевагӣ ва аз анвои ғизоҳои маҳаллӣ оварда, моро хуб меҳмондорӣ кард.

Бо муаррифӣ аз худаш изҳор дошт:

– Банде оғои Амерӣ ҳастам. Авлодони мо аз арабҳои Аҳвозанд. Ҳафтоду панҷ соламе. 35 фарзанд аз панҷ хонумаме.

Шоғли хоневодегии мо, аслан, аз нахл ва тиҷорати хорд ҳастш. Шокр рӯзгорамун мире.

Ман ҳам худро муаррифӣ кардам. Ва чун дидам, ки аз панҷ зан гуфтани мӯйсафед ранг аз рӯйи хонуми ман парид, бо оҳанг ва лаҳҷаи мӯйсафед гуфтам:

– Панҷ фарзандаме, – каме танаффус карда, аз йик хонумаме, – гуфтам.

– Оғо, воғеан, Шома ченд ханум дарид? – пурсид бо ҷиддият мӯйсафед. Гӯиё як суҳбати одии маъмулӣ мекарда бошад.

Ман шумораашро такроран гуфтам.

Мӯйсафед каме хандид ва гуфт:

– Оғо! Йекхонумеҳо мардони хуб, аммо тарсуанд-о!

Барои шод намудани дили мӯйсафед гуфтам:

Маро корест мушкил бо дили хеш,

Ки гуфтан менаёрам бо дили хеш.

Чӣ фурсатҳо, ки гум кардам дар ин роҳ,

Зи бахти хобноки ғофили хеш!

Ғайр аз хонуми ман дигарҳо ҳама хандидем. Ин шеър барои мӯйсафед хуш афтод.

Мо тақрибан дар хонаи ин пирмарди неку яку ним - ду соат нишастем. Бачаҳоро ҳамагӣ хоби роҳат бурд. Офтоб рафта буд наздик ба хонаи худ. Гумон кардам, тафси ҳаво андак шикаста.

ГУФТ: ОСОН ГИР БО ХУД КОРҲО

Бо неву нестони мӯйсафед нигоҳ накарда, бачаҳоро аз хоб бедор кардем. Бо изҳори ташаккуру миннатдорӣ ба роҳ баромадем.

Ҳаво тақрибан 55 - 60 дараҷа гармӣ дошт. Як шамоле қумзори тафсонро лесида, рӯйи моро мисли бухори пуфкунандаи электрикӣ, ки гӯё дар гармии тобистон рӯшан карда бошанд, боз ҳам гармтар мекард.

Наздикии ғуруби Офтоб ба шаҳрчаи Ромшир расидем. Ба ҳар ҳол, онро як даври хурд зада, ҳуши бачаҳоро тағйир додам ва чанд яхмоси шириву шоколодӣ харида, боз сафари худро идома додем.

Дар роҳ мошини «Абу Ҳасан ибни Бей» чандин маротиба хислати худро нишон дод. Моро таконида-таконида пеш мебурд. Оби хунукро дар сару рӯйи помпи бензини ин ҷонвар мерехтем. Ӯ мисли кӯдаки хурде бо ин «ширинӣ» каме ором мешуд. Чун мошин аз мардумони падардори Ҷопон буд, ҳарчанд нозу нуз мекард, акнун боварамон меомад, ки ҷурмбахши айбпӯш аст. Моро ба манзили мурод, шаҳри Аҳвоз мебарад. Соатҳои нуҳи шом чароғҳои ин шаҳри қадима намудор шуданд. Ва дили мо андак ором гашт.

Акнун медонистем, ки барои халосӣ аз ҳалқаи гармӣ ва бозгашт ба боду ҳавои биҳиштӣ, баъди ин шаҳр ҳамагӣ бояд як кӯтали бузургро паси сар кунем. Бо ҳамин, ба ин иқлими фавқулода хайрбод мегӯем.

Ман аз як дукон, барои ба мақсад расидан ва хурсанд кардани бачаҳо беҳтарин меҳмонхонаи Аҳвозро пурсидам. Дукондор марди шарифе будааст:

– Хили хуб. Биҳтерин миҳмунхунеи шеҳри мо ҳемноми шеҳри бозорги мост, – гуфт.

Тез дар рӯйи коғаз харитаи ҷойгиршавии онро кашид. Ба ман дод. Муддати даҳ дақиқаи дигар ман ин макони хубро пайдо кардам. Аммо бачаҳо дигар қуввати ягон ҷо рафтанро надоштанд. Ман ба онҳо ба лафзи хуши иронӣ:

– Азизони ман! Ин охерин шом ҳастш, ки мо дар ин шаҳри хошбоду ҳева миҳмун ҳастим-о! Донесте бошид, ке диге ҳемчунин шонс Хода мидуне, кей насеби мо бише – о!

Ҳама, дӯстона хандиданд. Ин аломати ризо буд. Ман супориш додам, ки ҳама таги оби хунук дароянд. Сару либос иваз кунанд. Баъди ним соат омода бошанд.

То он дам ман бо меҳмондор ресторани хуберо, ки дар лаби дарёи Қорун бошад, интихоб кардам.

Мошини «Абу Ҳасан инби Бей»-ро дар устохонаи шафат барои ташхиси «вазъи саломатӣ»-аш супоридам. Бо мошини кирояи меҳмонхона ба он ресторан рафтем.

Ғизоҳои маҳаллӣ ва сабук, ки аслан арабиасос буданд, супориш додем. Ҳангоми тановул, ки акнун ними шаб мешуд, ҳама шикоят карданд, ки дар души хонаҳои хоб аслан оби хунук нест. Ман гуфтам:

– Шумо бачаҳои хушбахт ҳастед. Асосан, мардумони олам доим дар бораи набудани оби гарм шикоят мекунанд. Шумо бошед, баръакс. Бачаҳо аз ин кинояи ман ҳеҷ чизро нафаҳмиданд. Охир, дар ин шом, ки гармии ҳаво 60-65 дараҷаро нишон медиҳад, барои хунук кардани об чӣ қадар нируи барқ зарур аст.

Шаб ману Ворис барои аз назди усто гирифтани мошин рафтем. Усто ҳам моро интизор будааст. Саломро алейк гирифта:

– Бобо, аслан боварии кас немиойе, ке Шома бо ин мошен чӣ гоне Сеҳрои Кебир ва Биёбони Сусморро паси сар кардид ва аз биёбонҳои Аҳвоз селамат рафтид бирун. Ин мошинру серӣ (ба зудӣ) бойед тоҳфе конид бе йегун бичорейе. Аслан бидуни пейсе. Ва аз ишун йек дуойе бигирид.

Мен ҳемегӣ ду кор кардам: равғанашро аваз, черхҳояшру каме дам. Диге ҷойи иваз карден, ке недоре. Пумпаш биҳтерине. Модарзоде. Эз ун биҳтар касе даъвои аваз бикуне, фериб ҳастш.

Субҳи барвақт мо бачаҳоро аз хоб хезондем. Ман мошинро рӯшан карданӣ шуда, ба ҳарорати оби он, ки мо акнун кӯтали печ дар печи бузургро паси сар карданӣ будем ва хавотирии ҷӯшидани он мадди назар буд, нигоҳ кардам. Аҷаб, ақрабак ҳарорати гармии оби мошинро шаст дараҷа нишон медод. Аммо ин воқеият дошт.

Субҳи миёнаи моҳи июл гармии ҳавои шаҳри Аҳвоз панҷоҳу панҷ дараҷа буд. Оҳан бошад аз замин, аз қумзор гармиро бештар ҷалб мекунад.

ОХИР БИРАСАД БА СУБҲИ СОДИҚ САРИ МО

Мо дар субҳи каммошин хиёбонҳои ин шаҳрро як давр задем. Майдони марказии онро тамошо кардем. Боғи пойтахти ҳамноми вилоятро низ дидан намудем.

Ман тибқи харита, роҳи Исломшаҳрро, ки нуқтаи навбатии ҳаракати мо буд, пеш гирифтам.

Акнун маълум буд, ки дар ҳар сурат, рӯз ба некӣ рафта истодааст ва мушкилоти сафар паси сар. Ҳатто намунаи гиёҳу дарахтони талу теппа ҳам аз ин шаҳодат медоданд.

Аз ҳамин ҷиҳат, андак дуртар аз роҳ, баҳузур дастурхон паҳн карда, субҳона хӯрдем. Гармии ҳаво дар ин баландӣ панҷоҳ дараҷа буд. На шасти Аҳвоз.

Ман ҳолати кӯтали гирдгардони дарози нӯгтезро пешбинӣ карда, дар Аҳвоз як арғамчини шашметраи бақувват харида, дар ҳамин фароз эҳтимоли кӯталкунии мошини ҷопониро пешбинӣ карда будам.

Мошини боркаши калонеро даст бардошта манъ кардам. Аҳволро фаҳмондам. Ронанда одами нексиришт будааст. Ба суханони ман:

– Оғо, Шома экнун подоши хезмати нокардаи маро додид: масалтун «Ҳам музду ҳам миннатдорӣ»-ру аввалин бор дорам мешунавам. Ҳикмат бе ҳиммат, ки нист, бобо, – гуфт ронандаи суханшинос ва ишора кард, – Шома бифармоид, мошинтунру кунед рӯшан ва ба орумӣ берид ҷелув. Дер ҷайе, ке текники Шома истод кард, он гаҳ ман дар хидматетун ҳастам.

Ман ҳамон тавр кардам.

Кор нек омад. Кӯтал охир шуд. Мошини «ибн Бей» вафодории худро, ахиран, исбот кард. Ҳарорати ҳаво ҳам акнун наздик ба 40 шуда буд. Нафаскашии саманди солхӯрдаи мо ҳам муътадил мегашт. Ман мошинро доштам. Аз кулчаву нонҳои сафарӣ ҳамчун ифодаи поси намак ба он ронанда додам. Ӯ ҳам бо дарки ҳамраъйиву изҳори ҳамдастӣ онҳоро бо арзи сипос қабул кард. Мо бо ҳам хайру маъзур кардем.

Минбаъд се шабу се рӯз дар шаҳрҳои Бруҷерд, Ҳамадону Исломшаҳр сайру тамошо карда, ба Теҳрон баргаштем.

(Аз китоби С. Ятимов «Ёддоштҳо»,

қисми 2, Душанбе,

«Эко Принт», 2024, саҳ. 379 - 416)

Вклад Авиценны в мировую цивилизацию, - И.Якубовский

От преисподней до колец Сатурна,

Все тайны я постиг недурно.

Лишь одного узла не мог я развязать,

И этот узел - траурная урна.

Ибн Сина

Вклад Авиценны в мировую цивилизацию

К написанию статьи меня вдохновил Указ Президента Республики Таджикистан уважаемого Эмомали Рахмона от 23 мая с.г. об учреждении Международной премии имени Абуали ибн Сино (Авиценны) и одноименного Фонда.

Хвала историческому гению!

Данное решение возводит в очередной раз в ранг всемирных ученых Авиценну, привлечет к здоровой научной дискуссии всех без исключения академические круги региона.

В этом ключе и историческом срезе проанализировать путь этого видного ученого представляет наиважнейший интерес, как для знатоков этнополитического действа, так и для экспертов, нацеленных на развитие науки и прогресс.

Каждая нация и ее история достойны уважения.

В данной статье, основанном на исторических доказательствах, пытаемся акцентировать роль Авиценны и его вкладе в мировую цивилизацию.

Но прежде утвердить обсуждаемую тему справедливости ради оговоримся, что дореволюционный исторический период, пройденный таджикским народом, теснейшим образом переплетается с историей братских народов Центральной Азии, связан с определенными территориями, землями.

В IX-X веках завершается процесс сложения таджиков в единую нацию, формируется единый литературный язык. На политической карте мира появляется централизованное государство с преобладающим таджикским населением и государственным языком делопроизводства.

Именно эта атмосфера породила научного гения Абуали ибн Сина (Авиценны).

Безусловно, идентичность Авиценны - вопрос научной чистоплотности.

Здесь и далее будем ссылаться на труды великих ученых, и прежде всего, будем основываться на "Большую советскую энциклопедию", авторами которого являются выдающиеся академики СССР Введенский Б.А., Аничков Н.Н., Келдыш Г.В., Баранов А.Н., Бардин И.П., Зворыкин и др.

В БСЭ под общей редакцией академиков Введенского Б.А. и Келдыша Г.В. приведены достоверные научные факты.

Отдавая дань уважение этой плеяде ученых хотели бы привести их буквально:

"Ибн Сина, Абу-Али (ок. 980-1037) - выдающийся таджикский философ, естествоиспытатель, врач, математик, поэт, самостоятельный и оригинальный мыслитель. Родился в с. Афшана близ Бухары, столицы Саманидского государства. Отец Ибн Сина - Абдаллах, таджик из Балха, служил в Бухаре чиновником финансового ведомства. Мать - таджичка Ситора, или Ситорабону, из с. Афшана. В 985 семья Ибн Сины переселилась в Бухару. Здесь прошла его юность и началась его научная и врачебная деятельность. После падения государства Саманидов, вызванного завоеванием Бухары кочевыми племенами (999), Сина спасаясь от преследований со стороны султана Махмуда и фанатичного мусульманского духовенства, переехал в 1002 в столицу Хорезма Гургандж (Ургенч), где жил при дворе Хорезмшаха. В 1012 переехал в Иран, жил в Исфахане и Хамадане, был придворным врачом и везиром у правителя Хамадана. Умер 18 июня 1037 и похоронен в Хамадане.

Ибн Сина был крупнейшим ученым средневековья. Выражая прогрессивные тенденции своего времени, он стремился возродить интерес к изучению природы, оживить исследовательскую творческую мысль, задавленную гнетом богословия. Он критически переработал достижения предшествующей науки и привел современные ему знания в систему. Как естествоиспытатель он придавал большое значение методу объективного наблюдения фактов. Его важнейшие сочинения "Медицинский канон", "Книга исцеления" - философский труд и др. получили широкую известность на Востоке и в Европе и многократно переводились на большинство европейских языков. На родном таджикском языке Сина написана философская энциклопедия "Донишнома" – "Книга знания"" (Большая советская энциклопедия, - М.: 1952 г., т.17, - С.256-257.). От себя добавим Ибн Сина пионер таджикской поэзии наряду с Рудаки.

В качестве первоисточника приводим этимологическую ссылку из Авесты, что имя Сина означает слово "сокол", и что по мнению известного исследователя М.Махшулова, опирающегося на труды всемирных ученых С.Е.Босфорта, Д.Арбери, Анри Корбен "Сина знал только два языка – таджикский и арабский". Село Афшана имеет происхождение из языка санскрит, оно означает крайняя земля.

По мнению известного историка и светило от науки Каневского Л.О. "Ибн Сина - великий таджикский ученый и врач. По его исследованиям, 18 августа 1952 года отмечалась одна знаменательная дата, 1000-летие со дня рождения великого ученого Средней Азии – Абу Али Хусейна ибн Абдаллаха ибн Сины, которого на западе издавна называют Авиценна".

Далее этот автор отмечает, что "жизнь великого ученого Ибн Сины (Авиценны) была связана с эпохой Саманидов, оставившей глубокий след в истории таджикского народа".

Известные ученые - академики Бертельс, Гумилев, Болдырев, Розенфельд, Бартольд, Семенов, Андреев и многие другие подтверждали данную аксиому.

В качестве резюме

Международная премия имени Ибни Сино в будущем будет сыграть роль мирового научного рейтинга наподобие Нобелевской премии, вовлекая все новых экспертов в исследовании проблем науки.

Резюмируя сказанное, можно утверждать, что Ибн Сина принадлежит всему человечеству, и мы только рады, что все стремятся приобщаться к этой культуре и нашим историческим личностям.

И.Якубовский, кандидат исторических наук, профессор. г.Москва.

Источник - ЦентрАзия